خانه / اخبار سایت های خبری / آیا سازمان فضایی از اشتباهات سال‌های اخیر خود درس می‌گیرد؟

آیا سازمان فضایی از اشتباهات سال‌های اخیر خود درس می‌گیرد؟







عباس خاراباف*: فضا و فناوری فضایی، چندسالی است که به شدت مورد توجه ایرانی‌ها قرار گرفته و توجه بیشتر مردم را به خود ‏جلب کرده است. کارشناسان اعتقاد دارند که پرتاب چند ماهواره و موجود زنده در چند سال اخیر و پیامدهای حاصل از آن باعث ‏شده است تا بر سر این حوزه این همه بحث و توجه باشد. دستاوردهای چند سال اخیر کشورمان در حوزه فناوری فضایی قابل ‏تحسین است و نمی‌توان منکر همه چیز شد. این که یک کشور تحت تمام فشارهای خارجی و با کمترین امکانات ممکن و با تکیه ‏بر تلاش شبانه‌روزی کارشناسان، متخصصان و دانشمندان فضایی خود بتواند بارها و بدون کمک خارجی ماهواره پرتاب کند، کم ‏دستاوردی نیست. اما از طرفی اگر منصفانه و منطقی قضاوت کنیم هرگز نمی‌توانیم این دستاوردها را به نام یک شخص یا یک گروه ‏خاص، یا یک دولت ثبت کنیم. به نظر نباید پیشرفت‌های فضایی کشور را در همین چند سال اخیر خلاصه کرد.‏

فناوری فضایی پیشران سایر فناوری‌ها در دنیا به حساب می‌آید و هرکشوری که به این فناوری دسترسی پیدا کند می‌تواند ثروتمند ‏باشد و رفاه را برای ملتش فراهم سازد؛ مهم‌تر از همه اینکه فناوری فضایی ضامن امنیت ملت‌هاست. جمهوری اسلامی ایران هم با ‏توجه به این دلایل از زمان جنگ تحمیلی در این زمینه فعالیت‌هایی را انجام داد و پس از سال‌ها تلاش و صبر به دستاوردهای قابل ‏توجهی رسید. ‏

چرا سازمان فضایی تشکیل شد؟
به دلیل پتانسیل‌هایی که در کشور در زمینه فضا و فناوری فضایی وجود داشت و به دلیل پیشرفت‌های جذاب در این حوزه، ‏تشکیل یک نهاد مستقل و متمرکز غیرنظامی در امر فضا و فناوری فضایی در کشور امری اجتناب‌ناپذیر بود. خلاء چنین سازمانی ‏در مجامع داخلی و بین‌المللی نیز به شدت احساس می‌شد. در آن زمان نظر به حضور در عرصه‌های بین‌المللی، تعیین تکلیف نقاط ‏مداری و تامین نیازمندی‌های مخابرات فضایی مهم‌ترین دلایل برای تاسیس سازمان فضایی زیر نظر وزارت ارتباطات و فناوری ‏اطلاعات بود. ‏

اما فعالیت‌های فضایی تنها در زمینه ارتباطات و مخابرات خلاصه نمی‌شوند و یک سازمان فضایی خوب باید در تمامی زمینه‌های ‏موجود فضایی فعالیت کند. با توجه به گسترش فعالیت‌های فضایی در کشور در زمینه‌ها و شاخه‌های مختلف، انتظار می‌رفت سطح ‏فعالیت سازمان فضایی بالاتر رود و به نوعی تمامی زمینه‌ها را پوشش دهد. در حالی که یک سازمان متبوعه وزارت ارتباطات و ‏فناوری اطلاعات نمی‌توانست به طور مثال فعالیت‌هایی در زمینه سنجش از دور، هواشناسی، ناوبری و یا علوم و اکتشافات فضایی ‏داشته باشد. بدین ترتیب بود که هدایت سازمان فضایی مستقیما به نهاد ریاست جمهوری واگذار شد. ‏

نه تضعیف، نه اجرایی
سازمان‌های فضایی بسیاری از کشورهای پیشرفته فضایی از نظر ساختاری در سطوح بالاتر از وزارت‌خانه‌ها تعریف شده‌اند. در دولت ‏جدید نیز انتظار می‌رود با انتقال به زیر نظر معاونت اجرایی ریاست جمهوری، سازمان فضایی هرگز تضعیف شود. اگرچه بعضی از ‏کارشناسان به دلیل نظارت بر بودجه‌ این سازمان تمایل دارند بازگشت به عقب را تجربه کنند. اما بازگشت به عقب راه حل مناسبی ‏به نظر نمی‌رسد.‏

پیشنهاد بسیاری از کارشناسان این است که سازمان فضایی حتی قوی‌تر از گذشته شود اما به هیچ عنوان وارد امور اجرایی مثل ‏ساخت ماهواره و فضاپیما و پرتاب موجود زنده نشود. بهترین نوع فعالیت برای سازمان فضایی، مدیریت برنامه‌های فضایی، تدوین ‏اسناد و نقشه‌های راه و راهبردهای فضایی کشور است. بهترین ساختار هم این است که در این سازمان کرسی‌هایی برای همه ‏ارگان‌های فضایی کشور وجود داشته باشد. فعالیت در زمینه ترویج دانش و فرهنگ فضایی و دفاع از حقوق ملت ایران در عرصه‌های ‏بین‌المللی نیز باید از اولویت‌های این سازمان باشد که متاسفانه در این چند سال اخیر تقریبا به فراموشی سپرده شده بود.‏

اشتباهات گذشته
خروج سازمان فضایی ایران از مسیر صحیح خود در نقش یک بازی‌ساز و مدیر هماهنگ کننده میان سازمان‌ها در سال‌های گذشته ‏و ورود آن به حوزه اجرا در نقش یک بازیگر جزء که به جای هماهنگ کردن دیگر بازیگران به رقابت با آن‌ها می‌پردازد، جایگاه ‏سازمان فضایی را در حدی متزلزل کرد که دولت تدبیر و امید را واداشت، برای اصلاح ساختار این سازمان کمیته‌ای ویژه تشکیل ‏دهد و در نهایت این سازمان تحت مدیریت معاونت اجرایی ریاست جمهوری به فعالیت خود ادامه دهد.‏

کارشناسان و نهادهای فعال در حوزه فضا همگی امید دارند، اصلاح ساختار موجود، سازمان فضایی ایران را قادر سازد تا تمامی ‏ظرفیت‌های فضایی کشور در بخش‌های مختلف را همسو کرده و موجب هم‌افزایی سازمان‌های اجرایی با تجربه در توسعه فناوری‌ها ‏و زیرساخت‌های فضایی کشور شود.‏

اتفاقاتی که نباید می‌افتاد
کارشناسان و فعالان حوزه فضایی کشور در سال ۸۹ تصور می‌کردند با جدا شدن سازمان فضایی ایران از وزارت ارتباطات و فناوری ‏اطلاعات و قرار گرفتن آن ذیل نهاد ریاست جمهوری، اهداف تعیین شده برای آن سازمان را که در سند چشم‌انداز و برنامه ۱۰ ساله ‏توسعه فضایی کشور ذکر شده است به گونه‌ای بهتر دنبال کند. آنها انتظار داشتند همانگونه که در این اسناد اشاره شده، سازمان ‏فضایی ایران مسئولیت اجرای ماموریت‌ها، برنامه‌ها و مصوبات شورای عالی فضایی را با استفاده حداکثری از توان کلیه دستگاه‌ها، ‏دانشگاه‌ها، پژوهشگاه‌ها، موسسات و مراکز دانش بنیان و متخصصان بر عهده گیرد. اما همانگونه که شورای عالی فضایی در تنها دو ‏جلسه برگزار شده پس از این تصمیم نتوانست از عهده سیاست‌گذاری برآید، سازمان فضایی ایران نیز به جای پرداختن به امر ‏مدیریت کلان و برنامه‌ریزی‌ برای بازیگران فعال کشور به عنوان یک بازیگر نوظهور در توسعه فناوری‌های فضایی ایران، بودجه و ‏انرژی خود را صرف ایجاد زیرساخت‌ها و فناوری‌هایی کرد که نهادهای دیگر به ویژه نهادهای دفاعی، پس از سال‌ها تلاش و صرف ‏هزینه‌های کلان آن‌ها را به خوبی ایجاد کرده بودند و قدرتمندانه در حال توسعه آنها بودند. ‏

پیش از سازمان فضایی، سازمان‌ها و ارگان‌هایی از جمله گروه صنایع فضایی صاایران، همانگونه که در برنامه ۱۰ ساله توسعه فضایی ‏ایران مشخص شده بود، فعالیت‌های بسیار ارزشمندی در حوزه‌های تعیین شده اجرایی کرده بودند. به صورت نمونه، گروه صنایع ‏فضایی صاایران به تنهایی مسئولیت ساخت بیشتر ماهواره‌های کشور را بر عهده داشته و در زمینه توسعه ایستگاه‌های زمینی و ‏مراکز هدایت و کنترل، این سازمان از پیشگامان کشور است. همچنین سازمان صنایع هوافضا، زیرساخت‌های گسترده‌‌ای را در ‏زمینه ماهواره‌برها، پایگاه‌های پرتاب و سیستم‌های دیگر در کشور ایجاد کرده است. ‏

در این میان سازمان فضایی ایران با محور نامیدن برنامه قراردادن انسان در مدار برای کشور که بر اساس تحقیقات انجام شده ‏حداقل ۱۴ سال زمان و ۱۴ میلیارد دلار بودجه کشور را صرف خواهد کرد، ادعا می‌کند زیرساخت‌های بخش‌های دفاعی برای این ‏کار کافی نیستند، این در حالی است که عمده زیرساخت‌های موجود توسط این بخش‌ها تا کنون توسعه داده شده‌اند و حتی اگر ‏برنامه ارسال انسان به فضا ملاک قرار گیرد، منطقا توسعه زیرساخت‌ها در نهادهای مادر بسیار بهتر امکان‌پذیر است تا سازمانی که ‏تجربه‌ای به مراتب کمتر از سایرین دارد و وظیفه اصلی آن نیز نه توسعه فناوری و زیرساخت بلکه مدیریت، برنامه ریزی و جهت ‏دهی به امکانات موجود جهت توسعه فضایی است. ‏

جلوداران فناوری فضایی
اساسا موضوع توسعه فناوری‌های فضایی در کشور تنها یک جنبه از برنامه ۱۰ ساله توسعه فضایی کشور است که نهادهای دفاعی ‏به عنوان جلوداران فناوری تاکنون به خوبی از اجرای آن برآمده‌اند و این امری معمول در جهان است چرا که توسعه این‌گونه ‏فناوری‌ها در اغلب کشورها توسط بخش‌های دفاعی یا شرکت‌های خصوصی انجام می‌شود. می‌توان ایالات متحده آمریکا را به عنوان ‏نمونه ذکر کرد که ۷۲ درصد از ۸۰ درصد کل بودجه خود را که برون‌سپاری و به شرکت‌هایی چون لاکهید مارتین، بوئینگ، ‏جاکوبس و… جهت توسعه فناوری پرداخت می‌کند و میزان بسیار کمی از بودجه خود را برای پژوهشگاه فضایی مرتبطش که به امور ‏تحقیقاتی و عملیاتی می‌پردازند در نظر می‌گیرد. ‏

گلوگاه اصلی فضایی در کشور
گلوگاه و مشکل اصلی بخش فضایی کشور در حال حاضر توسعه خدمات و بهره برداری از محصولات فضایی کشور است که ‏متاسفانه سازمان فضایی ایران از این بخش مغفول مانده و از سایر بخش‌ها مثل صداوسیما یا وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات، ‏تنها می‌توان انتظار داشت به توسعه علاقمندی‌های مربوط به خود در این زمینه بپردازند و سازمان فضایی باید به عنوان یک نهاد ‏برنامه‌ریز فرابخشی به آن توجه می‌کرد. علاوه بر این کسب نمایندگی، عضویت و حضور فعال موثر در مجامع و اتحادیه‌های منطقه‌ای ‏و بین‌المللی مربوط از وظایف تعریف شده در اساسنامه سازمان فضایی است که مانند بند دیگر این اساسنامه که مسئولیت تهیه و ‏تدوین مقررات و آیین‌نامه‌های مرتبط را بر عهده این سازمان می‌گذارد، مورد بی‌مهری قرار گرفته است. ‏

مهم‌ترین اغفال سازمان فضایی در چند سال گذشته
مهم‌ترین وظیفه‌ای که بر اساس اساسنامه سازمان فضایی ایران بر عهده این سازمان قرار گرفته بود مدیریت و بهره‌برداری از ‏موقعیت‌های مداری و ماهواره‌ای و هماهنگی با دستگاه‌های مسئول و پیگیری برای ثبت بین‌المللی آنها بوده است که با از دست ‏رفتن نقاط مداری ایران شکست بزرگی برای این سازمان محسوب می‌شود. با این توضیحات باید از مسئولین سازمان فضایی ایران ‏سئوال کرد آیا برای انجام وظایف خود حقیقتا نیازی به متوقف کردن فعالیت‌های سازمان‌های موفق و تکرار تجربه‌های آن‌ها هست ‏یا بهتر است این سازمان به جای پرداختن به امور سایر سازمان‌ها، از امکانات و ظرفیت‌های موجود در جهت انجام وظایف خود ‏استفاده کند؟ انتظار می‌رود پاسخ به این سئوال در ساختار آتی که کمیته اصلاح ساختار سازمان فضایی در نظر می‌گیرد داده ‏شود. ‏

*کارشناس مهندسی هوافضا

5353


پایگاه جامع علوم اطلاعات،منبع خبر:خبرآنلاین-دانش

دیدگاهتان را ثبت کنید

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شدعلامتدارها لازمند *

*

کد امنیتی را وارد نمایید: * Time limit is exhausted. Please reload CAPTCHA.

theme